Telefon orqali bog'lanish +998 95 771 87 97
Sun'iy intellekt va mualliflik huquqi: asarning muallifi kim?
Bugun sun'iy intellekt (SI) matn yozadi, rasm chizadi, musiqa bastalaydi va hatto dasturiy kod tuzadi. Bir necha soniya ichida professional darajadagi logotip, maqola yoki suratni "yaratadigan" xizmatlar millionlab odamlarning kundalik hayotiga kirib keldi. Ammo bu texnologik inqilob huquqshunoslar oldiga oddiy, lekin javobi murakkab bo'lgan savolni qo'ydi: agar asarni inson emas, balki algoritm yaratgan bo'lsa, uning mualliflik huquqi kimga tegishli bo'ladi?
Advokat Mujohid Zayniyev
6/13/20264 min read
Mualliflik huquqining asosiy tamoyili: muallif — bu inson!
Masalani tushunish uchun avvalo asosiy savolga javob berishimiz kerak: qonun "muallif"ni qanday ta'riflaydi?
O'zbekiston Respublikasining "Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to'g'risida"gi Qonunida (O'RQ-42-son, 2006-yil 20-iyul) bu borada juda aniq qoida belgilangan. Qonunga ko'ra, muallif — bu ijodiy mehnati bilan asar yaratgan jismoniy shaxs.
Ushbu ta'rifda ikkita kalit so'z mavjud va ularning har biri katta huquqiy ahamiyatga ega:
"Jismoniy shaxs" — ya'ni tirik inson. Qonun matnida na dasturiy ta'minot, na korxona, na boshqa biron mavhum subyekt muallif sifatida tan olinmaydi. Mualliflik huquqi insonga, uning shaxsiyatiga bog'liq huquqdir.
"Ijodiy mehnat" — asar mexanik takrorlash yoki tasodif natijasi emas, balki shaxsning ijodiy izlanishi, intellektual sa'y-harakati mahsuli bo'lishi shart.
Demak, O'zbekiston huquqiy tizimida muallif bo'lishning birinchi va eng asosiy sharti — bu insoniylik. Bu tasodifiy emas: mualliflik huquqi inson ijodini rag'batlantirish va himoya qilish maqsadida yaratilgan. U inson tafakkuri va shaxsiyatining noyob mahsulini himoya qiladi.
Sun'iy intellekt to'liq yaratgan asar himoyalanmaydi
Ushbu tamoyildan mantiqiy xulosa kelib chiqadi: agar asarni boshidan oxirigacha sun'iy intellekt mustaqil ravishda yaratgan bo'lsa va unda insonning ijodiy hissasi bo'lmasa, bunday asar mualliflik huquqi obyekti hisoblanmaydi.
Buni amaliy misolda ko'rib chiqaylik. Aytaylik, tadbirkor ChatGPT yoki Gemini Ai ga "men uchun zamonaviy kafe logotipi yarat" deb buyruq berdi va dastur o'zi to'liq tayyor logotipni taqdim etdi. Bu holatda:
Logotipni "yaratgan" sun'iy intellekt jismoniy shaxs bo'lmagani uchun muallif bo'la olmaydi;
Buyruq bergan inson esa faqat g'oyani aytdi, ammo asarning aniq ifoda shaklini o'zi ijodiy mehnati bilan yaratmadi.
Natijada bunday logotip huquqiy jihatdan "egasiz" holatda qolishi mumkin — uni boshqalar ham erkin foydalanishi, nusxa ko'chirishi mumkin, chunki uni himoya qiladigan mualliflik huquqi yuzaga kelmagan. Bu tadbirkorlar uchun jiddiy risk: brending uchun katta mablag' sarflab, oxir-oqibat hech kim himoya qila olmaydigan natija olish ehtimoli bor.
"SI yordamida" va "SI yaratgan" asarlar: nozik chegara
Eng muhim huquqiy nuqta aynan shu yerda. Qonun sun'iy intellektni vosita sifatida ishlatishni taqiqlamaydi. Asosiy savol — asarda insonning ijodiy hissasi qanchalik sezilarli ekanligida.
Tasavvur qiling, dizayner SI yordamida o'nlab variantlarni hosil qiladi, so'ng ulardan birini tanlab, kompozitsiyasini o'zgartiradi, ranglarini moslaydi, qo'shimcha elementlar qo'shadi va o'z ijodiy qarorlari bilan yakuniy asarni shakllantiradi. Bu yerda sun'iy intellekt — xuddi rassom uchun mo'yqalam yoki Photoshop kabi — shunchaki asbob. Yakuniy asarda insonning ijodiy tanlovlari va qarorlari aks etgan bo'lsa, bunday asar mualliflik huquqi bilan himoyalanishi mumkin.
Shunday qilib, amaliyotda asarlarni shartli ravishda uch toifaga ajratish mumkin:
To'liq inson yaratgan asar — an'anaviy himoya, hech qanday savol yo'q.
SI yordamida, inson ijodiy nazorati ostida yaratilgan asar — insonning ijodiy hissasi yetarli bo'lsa, himoyalanadi.
To'liq SI yaratgan asar (insonning ijodiy hissasisiz) — himoyalanmaydi.
Eng murakkab va bahsli holatlar — bu ikkinchi toifa. "Ijodiy hissa yetarlimi yoki yo'qmi" degan savolga har bir holatda alohida, aniq vaziyatdan kelib chiqib javob berish lozim. Aynan shu yerda malakali huquqshunos maslahati ayniqsa qadrli bo'ladi.
Xalqaro amaliyot nima deydi?
Bu masala faqat O'zbekistonda emas, butun dunyoda dolzarb. Eng e'tiborli misol — AQShdagi mashhur "Thaler" ishi.
Olim Stiven Thaler "Creativity Machine" deb nomlangan sun'iy intellekt tizimini yaratdi va u mustaqil ravishda "A Recent Entrance to Paradise" nomli rasm hosil qildi. Thaler bu asarni ro'yxatdan o'tkazishni so'rab, muallif sifatida sun'iy intellektni ko'rsatdi. AQSh Mualliflik huquqi idorasi (U.S. Copyright Office) arizani rad etdi, sababi sifatida mualliflik huquqi faqat insonga berilishini ko'rsatdi.
Thaler bu qarorni sudga shikoyat qildi, ammo barcha bosqichlarda muvaffaqiyatsizlikka uchradi. 2025-yil 18-martda Kolumbiya okrugi Apellatsiya sudi yakuniy qaror chiqarib, insoniy mualliflik mualliflik huquqining asosiy va majburiy sharti ekanligini, sun'iy intellekt tizimi esa asarning muallifi deb tan olinishi mumkin emasligini tasdiqladi. 2026-yil 2-martda AQSh Oliy sudi ishni qayta ko'rib chiqishdan bosh tortdi va shu bilan quyi sud qarori kuchda qoldi.
AQSh Mualliflik huquqi idorasining 2025-yil yanvar oyidagi maxsus hisobotida ham muhim fikr bildirildi: shunchaki SI'ga buyruq (prompt) berishning o'zi yetarli emas. Buyruqlar mohiyatan ko'rsatma vazifasini bajaradi, ammo yakuniy natija ustidan yetarli ijodiy nazorat ta'minlamaydi.
Yevropa Ittifoqida ham, qabul qilingan Sun'iy Intellekt to'g'risidagi qonun (AI Act) doirasida, SI tizimlari va ular yaratgan kontent uchun shaffoflik talablari kuchaytirilmoqda. Umumiy yo'nalish butun dunyoda bir xil: mualliflik huquqi inson ijodini himoya qiladi, mashinaning emas.
Yana bir muhim masala: sun'iy intellekt nimaga "o'rgatilgan"?
Mualliflik huquqi va SI mavzusining ikkinchi, kam e'tibor beriladigan, ammo juda muhim tomoni bor — bu SI'ni o'qitish uchun ishlatilgan ma'lumotlar masalasi.
Zamonaviy generativ modellar millionlab matnlar, rasmlar va musiqalar asosida "o'rgatiladi". Bu materiallarning ko'pchiligi mualliflik huquqi bilan himoyalangan asarlardir. Shu o'rinda savol tug'iladi: boshqalarning himoyalangan asarlaridan SI'ni o'qitish uchun ruxsatsiz foydalanish — bu huquqbuzarlikmi?
Hozirda dunyoning bir qancha mamlakatlarida aynan shu masala bo'yicha yirik sud nizolari davom etmoqda. Ijodkorlar va nashriyotlar o'z asarlaridan ruxsatsiz foydalanilganini, SI-kompaniyalari esa bu "adolatli foydalanish" doirasiga kirishini ta'kidlamoqda. Bu masala O'zbekiston tadbirkorlari uchun ham amaliy ahamiyatga ega: agar siz biznesingizda generativ SI vositalaridan foydalansangiz, ular yaratgan kontent uchinchi shaxsning himoyalangan asariga o'xshab qolib, sizni huquqiy javobgarlikka tortish xavfi mavjud.
O'zbekiston sun'iy intellektni rivojlantirishni davlat ustuvorligiga aylantirdi. Prezidentning "Sun'iy intellekt texnologiyalarini 2030-yilga qadar rivojlantirish strategiyasini tasdiqlash to'g'risida"gi qarori (PQ-358-son, 2024-yil 14-oktabr) ushbu sohaning huquqiy va texnologik asoslarini shakllantirishni nazarda tutadi. Ayni paytda amaldagi mualliflik huquqi qonunchiligimiz to'g'ridan-to'g'ri "SI yaratgan asar" tushunchasini tartibga solmaydi — bu bo'shliq kelajakda to'ldirilishi muqarrar.
Shu bois bugungi kunda tadbirkorlar va ijodkorlarga quyidagi amaliy tavsiyalarni beraman:
SI vositalaridan foydalanganda insoniy ijodiy hissangizni hujjatlashtiring. Qaysi o'zgartishlar kiritganingiz, qanday ijodiy qarorlar qabul qilganingizni saqlab boring — bu kelajakda mualliflik huquqingizni isbotlashda asqotadi.
Muhim brending va ijodiy materiallarni faqat SI'ga ishonib qo'ymang. Logotip, slogan yoki asosiy dizayn kabi qimmatli aktivlar uchun insoniy ijodiy ishtirok bo'lishini ta'minlang.
Foydalanayotgan SI xizmati shartlarini (Terms of Service) o'qing. Ba'zi platformalar yaratilgan kontent huquqlarini foydalanuvchiga beradi, ba'zilari esa cheklovlar qo'yadi.
Shartnomalarda SI masalasini aniq belgilang. Agar pudratchi yoki dizaynerdan ish buyurtirsangiz, asar SI yordamida yaratilgan-yaratilmaganini va huquqlar kimga o'tishini shartnomada yozib qo'ying.
Shubhali holatlarda mutaxassisga murojaat qiling. Har bir holatning o'ziga xos jihatlari bor — universal javob yo'q.
Xulosa
Sun'iy intellekt ijodiy jarayonni tubdan o'zgartirayotgani shubhasiz. Ammo huquqiy tamoyil hozircha barqaror bo'lib qolmoqda: mualliflik huquqi insonni va uning ijodiy mehnatini himoya qiladi. Sun'iy intellekt — bu kuchli vosita, biroq u muallif emas, balki insonning ijodiy qo'lidagi asbobdir.
Texnologiya tez rivojlanmoqda va qonunchilik ham vaqt o'tishi bilan unga moslashadi. Shu bois bu sohadagi har bir biznes va ijodkor o'z huquqlarini bilishi, risklarni oldindan baholashi va kerakli paytda professional huquqiy maslahatdan foydalanishi muhim.
Advokat Zayniyev Mujohid
Bilimni kuchga, kuchni adolatga aylantiring.
Email:
Phone:
© 2026. Advokat Zayniyev Mujohid. Barcha huquqlar himoyalangan.
Ushbu veb-saytdagi ma'lumotlar faqat umumiy axborot maqsadida taqdim etiladi va rasmiy yuridik maslahat hisoblanmaydi. Saytdan foydalanish advokat va foydalanuvchi o'rtasida huquqiy munosabatlarni vujudga keltirmaydi. Bunday munosabatlar faqat alohida tuzilgan shartnoma asosida yuzaga keladi.
Manzil:
Toshkent shahri, Yakkasaroy ko'chasi 5
BO'LIMLAR