Telefon orqali bog'lanish +998 95 771 87 97
Due diligence biznesingizni qanday xavflardan saqlab qoladi
Tasavvur qiling: siz yaxshi narxda faoliyat ko'rsatayotgan biznesni sotib oldingiz, hujjatlarni imzoladingiz, pulni to'ladingiz. Bir necha oydan keyin esa soliq organidan million-millionlik qarz to'g'risida xabar keladi, eski mijoz sizni sudga beradi, sotib olgan binongiz esa allaqachon bankka garovga qo'yilgan bo'lib chiqadi. Endi bularning barchasi — sizning muammoyingiz.
Advokat Mujohid Zayniyev
6/13/20263 min read
Due diligence nima va u qachon kerak bo'ladi?
Due diligence — bu obyektni (kompaniya, aktiv yoki bitim) huquqiy, moliyaviy va soliq nuqtai nazaridan har tomonlama tekshirish jarayoni. Uning maqsadi oddiy: qaror qabul qilishdan oldin barcha yashirin risklarni ochib berish.
Bu jarayon quyidagi vaziyatlarda hayotiy ahamiyatga ega:
Faoliyat ko'rsatayotgan biznes yoki uning ulushini sotib olayotganda;
Biznesga investitsiya kiritayotganda yoki yangi sherik qabul qilayotganda;
Yirik aktiv (bino, ishlab chiqarish quvvati, yer) sotib olayotganda;
Yangi yirik kontragent bilan uzoq muddatli shartnoma tuzayotganda.
Ayniqsa biznesni ulush yoki aksiya orqali (share deal) sotib olayotganda due diligence muqarrar: chunki bu holatda siz kompaniyani barcha yashirin qarz va majburiyatlari bilan birga meros qilib olasiz.
Xavf № 1: Yashirin moliyaviy va soliq qarzlari
Eng keng tarqalgan va eng og'riqli xavf — bu ko'rinmas qarzlar. Kompaniyaning balansi chiroyli ko'rinishi mumkin, ammo uning to'lanmagan soliq qarzlari, bank kreditlari, yetkazib beruvchilar oldidagi qarzlari yoki rasmiylashtirilmagan majburiyatlari bo'lishi mumkin.
Moliyaviy va soliq due diligence quyidagilarni ochib beradi:
To'lanmagan soliqlar, jarimalar va penyalar;
Yashirin yoki balansdan tashqari majburiyatlar;
Bank kreditlari va ular bo'yicha garov yuklari;
Haqiqiy daromad va xarajatlarning hisobotga mosligi.
Share deal'da bu qarzlarning barchasi avtomatik ravishda yangi egaga o'tadi — tekshirmasdan sotib olsangiz, siz bilmagan qarzlar uchun ham siz javob berasiz.
Xavf № 2: Huquqiy nizolar va sud da'volari
Kompaniya ko'p hollarda davom etayotgan yoki kutilayotgan sud nizolari to'g'risida sotib oluvchiga ma'lumot bermaydi. Holbuki, bir yirik sud da'vosi butun biznesning qiymatini yo'qqa chiqarishi mumkin.
Huquqiy due diligence quyidagilarni aniqlaydi:
Kompaniyaga qarshi qo'zg'atilgan yoki kutilayotgan sud ishlari;
Ijro ishlari (allaqachon chiqarilgan, ammo ijro etilmagan sud qarorlari);
Kontragentlar bilan hal qilinmagan nizolar;
Davlat organlari tomonidan qo'llanilgan choralar yoki tekshiruvlar.
O'zbekistonda sud qarorlari va ijro ishlari bo'yicha ma'lumotlarning bir qismi ochiq bazalarda mavjud bo'lib, malakali huquqshunos ularni tekshirib, biznesning huquqiy "tozaligini" baholay oladi.
Xavf № 3: Mol-mulk va aktivlarga bo'lgan huquq nuqsonlari
Siz sotib olayotgan bino, asbob-uskuna yoki yer haqiqatan ham sotuvchiga to'liq tegishlimi? U garovga qo'yilmaganmi, xatlanmaganmi, uchinchi shaxslarning da'vosi yo'qmi? Bu savollar e'tibordan chetda qolsa, siz "egasi" bo'lib chiqolmasligingiz mumkin.
Due diligence quyidagilarni ochadi:
Aktivlarga bo'lgan mulk huquqining haqiqiyligi va to'liqligi;
Mol-mulkka qo'yilgan garov, xatlov yoki boshqa cheklovlar;
Uchinchi shaxslarning aktivlarga bo'lgan da'volari.
Xavf № 4: Shartnoma risklari
Kompaniyaning amaldagi shartnomalari ham yashirin "minalar" bo'lishi mumkin. Masalan, asosiy ijara shartnomasi tez orada tugashi, yetkazib beruvchi bilan tuzilgan shartnomada nohaq shartlar bo'lishi yoki muhim shartnomalarda "egalik o'zgarishi" (change of control) bandi bo'lishi mumkin — bu band egasi o'zgargan zahoti kontragentga shartnomani bekor qilish huquqini beradi.
Shartnoma due diligence quyidagilarga e'tibor qaratadi:
Biznes uchun hayotiy muhim shartnomalarning amal qilish muddati va shartlari;
Egalik o'zgarishida bekor bo'ladigan yoki qayta kelishishni talab qiladigan shartnomalar;
Nohaq jarima, neustoyka yoki bir tomonlama majburiyatlar;
Eksklyuziv yoki raqobatni cheklovchi bandlar.
Tasavvur qiling, siz restoranni asosan uning joylashuvi uchun sotib oldingiz, ammo ijara shartnomasi 3 oydan keyin tugaydi va uzaytirilmaydi. Due diligence aynan shunday holatlardan ogohlantiradi.
Xavf № 5: Litsenziya, ruxsatnoma va qonuniylik
Agar biznes litsenziyaga yoki ruxsatnomaga tayansa (qurilish, farmatsevtika, ta'lim, moliya kabi sohalar), uning amal qilishi va yangi egaga o'tishi alohida tekshirilishi kerak. Litsenziyasi muddati o'tgan yoki shartlari buzilgan biznes — bu vaqt bombasidir.
Bundan tashqari, qonuniylik (compliance) tekshiruvi kompaniyaning ekologik, mehnat, sanitariya va boshqa me'yoriy talablarga rioya qilishini baholaydi. Bu talablarning buzilishi kelajakda yirik jarimalar va faoliyatni to'xtatish bilan tahdid qiladi.
Xavf № 6: Intellektual mulk va kadrlar
Ikki ko'pincha unutiladigan, ammo muhim soha bor:
Intellektual mulk. Biznesning brendi, tovar belgisi, dasturiy ta'minoti yoki kontenti haqiqatan ham kompaniyaga tegishli rasmiylashtirilganmi? Ko'pincha logotip yoki sayt mustaqil ijrochi tomonidan yaratilgan bo'ladi-yu, lekin unga bo'lgan huquqlar hech qachon kompaniyaga rasman o'tkazilmagan bo'ladi. Natijada siz "egasiz" brendni sotib olishingiz mumkin.
Kadrlar va mehnat majburiyatlari. Xodimlar bilan tuzilgan shartnomalar, to'lanmagan ish haqi yoki nafaqalar, kutilayotgan mehnat nizolari ham yashirin majburiyat manbaidir.
O'zbekistonda due diligence amalda qanday o'tkaziladi?
Amaliyotda due diligence bir nechta ochiq manba va hujjatlarni tekshirishni o'z ichiga oladi:
Davlat ro'yxati ma'lumotlari — kompaniyaning rasman ro'yxatdan o'tgani, muassislari va rahbari to'g'risida;
Soliq qarzi to'g'risidagi ma'lumotnoma — soliq organi orqali kompaniyaning soliq qarzi bor-yo'qligini tekshirish mumkin;
Sud va ijro ishlari bo'yicha ma'lumotlar — kompaniyaga qarshi nizolarni baholash;
Ichki hujjatlar tahlili — ustav, ta'sis hujjatlari, moliyaviy hisobotlar, asosiy shartnomalar, mehnat hujjatlari va litsenziyalar.
Bu ma'lumotlarning bir qismini har kim mustaqil tekshira oladi, ammo ularni to'g'ri o'qish, tahlil qilish va ulardan kelib chiqadigan huquqiy oqibatlarni baholash — bu malakali mutaxassis ishi. Aynan shu yerda yetishmagan bitta detal keyinchalik katta yo'qotishga aylanishi mumkin.
Xulosa
Due diligence — bu "ishonchsizlik" belgisi emas, balki professional ehtiyotkorlik. Eng halol va ochiq ko'ringan bitimda ham sotib oluvchi ko'rmaydigan yashirin risklar bo'lishi mumkin, va ular ko'pincha pul to'langandan keyingina yuzaga chiqadi.
Yaxshi o'tkazilgan tekshiruv sizga uchta narsani beradi: birinchidan, riskni oldindan ko'rish; ikkinchidan, ularni hisobga olib narxni qayta muzokara qilish imkoniyati; uchinchidan, shartnomada sotuvchidan kafolat va javobgarlik talab qilish asosi. Bu uchala imkoniyat ham sizning pulingizni asraydi.
Shu bois har qanday yirik biznes bitimiga kirishishdan oldin tavsiyam o'zgarmaydi: avval tekshiring, keyin imzolang. "Ishonaman" so'ziga emas, tekshirilgan faktlarga tayaning.
Advokat Mujohid Zayniyev
Sana: 13.06.2026
Advokat Zayniyev Mujohid
Bilimni kuchga, kuchni adolatga aylantiring.
Email:
Phone:
© 2026. Advokat Zayniyev Mujohid. Barcha huquqlar himoyalangan.
Ushbu veb-saytdagi ma'lumotlar faqat umumiy axborot maqsadida taqdim etiladi va rasmiy yuridik maslahat hisoblanmaydi. Saytdan foydalanish advokat va foydalanuvchi o'rtasida huquqiy munosabatlarni vujudga keltirmaydi. Bunday munosabatlar faqat alohida tuzilgan shartnoma asosida yuzaga keladi.
Manzil:
Toshkent shahri, Yakkasaroy ko'chasi 5
BO'LIMLAR